Trabzon Büyükşehir Belediyesi Mezarlıklar Dairesi Başkanlığı tarafından yürütülen “Tarihî Mezar Taşlarının Temizlenmesi, Bakımı ve Dijital Kayıt Altına Alınması” projesi sayesinde kent genelindeki tarihî mezar taşları karekodla dijital kayıt altına alınıyor.

Trabzon Büyükşehir Belediyesinin resmi internet sitesinde yer alan Mezarlık Bilgi Sistemi üzerinden “Tarihi mezarlar” ismiyle oluşturulan özel kısımda, mezar taşlarına ilişkin bilgiler basamaklı olarak sisteme işleniyor. Çalışmaların kıymetli bir ayağını da karekod uygulaması oluşturuyor. Mezar taşlarına ziyan vermeyecek halde yerleştirilen karekodlar sayesinde, vatandaşlar ve akademisyenler mezar ziyaretleri sırasında karekodu okutarak ilgili mezar taşı hakkında hazırlanmış tüm bilgilere anında ulaşabilecek.

Trabzon’un Fatih Sultan Mehmet Han tarafından fethinin akabinde değerli bir merkez haline geldiğini, Yavuz Sultan Selim, Yasal Sultan Süleyman ve birçok devlet adamının burada yetişmiş olması nedeniyle çok sayıda tarihi mezar taşını barındırdığını tabir eden Trabzon Büyükşehir Mezarlıklar Daire Başkanı Köksal Saral, bu doğrultuda tarihi mezarları muhafaza altına aldıklarını söyledi. Saral, bu tarihi mezarlardan birinin Tavanlı Cami Haziresi Mezarlığı olduğunu söz ederek “Burada toplamda yaklaşık 170 tarihi mezar taşı bulunmaktadır. Burada miladi 1651 yılına ilişkin bir mezar taşına rastladık. Daha eski taşların da bulunabileceğine dair kanaatimiz var. Ayrıyeten kıymetli devlet adamlarının mezar taşları da tespit edildi. Trabzon Büyükşehir Belediyesinin ana sayfasında bulunan ’Mezarlık Bilgi Sistemi’ üzerinden mezarlarla ilgili bilgiler erişilebilir durumdadır. Tarihi mezarların bu sisteme aktarılması için bir çalışma yapılmaktadır. Okunan taşlarla ilgili olarak ayrıyeten karekod çalışması yürütülüyor. Taşlara ziyan vermeyecek formda yerleştirilen karekodlar sayesinde, vatandaşlar yahut akademik araştırma yapanlar, ziyaret sırasında karekodu okuttuklarında o mezar taşı hakkında hazırlanan bilgilere direkt sistem üzerinden ulaşabilecektir” dedi.

“Bu taşlar kaybolsa bile kayıtları sistemde bulunacak ve akademisyenler bu bilgilere ulaşabilecek”

Sistemin iki yıl evvel kurulduğunu belirten Saral, “Bu sistem yaklaşık iki yıl evvel kurulmuştur. Trabzon, esaslı bir tarihe sahiptir. Fatih Sultan Mehmet Han’ın İstanbul’un fethinden sonra Trabzon’u fethetmesiyle bu bölgenin ehemmiyeti artmış, akabinde Yavuz Sultan Selim ve Yasal Sultan Süleyman üzere padişahlar burada yetişmiştir. Bununla birlikte pek çok devlet adamının da bölgede bulunduğu bilinmektedir. Buradaki tarihi mezar taşlarının da bu bireylere ait izler taşıdığı düşünülmektedir. Bugüne kadar çalışmalar daha çok merkez ölçeğinde yapılmıştı; biz ise bunu Trabzon’un tüm ilçelerine, mahallelerine ve köylerine yaymayı hedefledik ve çalışmalarımızı bu doğrultuda sürdürüyoruz. Hedefimiz, Trabzon’un tüm mahallelerinde tarihi mezar taşlarının pozisyonlarını almak, fotoğraflarını çekmek ve sisteme yerleştirmektir. Böylelikle tarihimiz ve kültürümüz açısından kıymetli olan bu taşlar kaybolsa bile kayıtları sistemde bulunacak ve akademisyenler bu bilgilere ulaşabilecektir. Bu epeyce ağır emek gerektiren bir çalışmadır” diye konuştu.

Padişahın huzuruna destursuz girenler…

Yapılan çalışmalarda mezarlardan kimilerinin Peygamber Efendimizin torunları ile ilgilenen Nakibü’l Eşraflar’a ilişkin olduğunun belirlendiğini kaydeden Saral, “Nakibü’l Eşraflar padişahın huzuruna destursuz girenlerdir. Şu ana kadar 4 adet Nakibü’l Eşraf mezar taşı belirledik. Nakibü’l Eşraf, Osmanlı Devleti içinde değerli bir pozisyona sahip, padişahın huzuruna destursuz girebilen bir vezir, bir bakan ya da bir vali seviyesindeki kişidir” formunda konuştu.

“Bu proje sayesinde tarihimiz kayıt altına alınmış olacak” diyen Saral “Mezar taşları bizim için çok bedelli; zira üzerlerindeki manzumeler o periyoda dair bilgiler verebiliyor. Şu ana kadar Trabzonlu şair ve müellif İbrahim Cudi Bey’in şiir yazdığı 21 mezar taşını tespit ettik. Bu bulgunun kıymetli bir ışık tutacağını düşünüyoruz. Şu ana kadar toplam bin 342 mezar taşını dijitalleştirerek sisteme ekledik. Çalışma yürüttüğümüz mezarlık sayısı 10-12 civarında. Trabzon’da resmi mezarlık sayısı yaklaşık 4 bindir; bunun dışındaki mezarlıklar da hesaba katıldığında toplam sayı 20-50 bin ortasına çıkabilir. Hasebiyle bu uzun soluklu ve devam ettirilmesi gereken bir çalışmadır. Sistem de buna nazaran tasarlanmıştır. Mezar taşlarının yapısından, o kişinin mesleğini anlamak mümkündür. Örneğin başındaki kavuk paşa olduğunu, kavuğun formuna nazaran âlim, hoca yahut asker olduğunu gösterir. Bunların tamamını dijital ortama aktararak kayıt altına alacağız ve kaybolmalarının önüne geçeceğiz” tabirlerini kullandı.

Trabzon Büyükşehir Belediyesi Mezarlıklar Dairesi Başkanlığında misyon yapan Halil Acer, silinmiş yapıtları okunaklı hale getirmeye çalıştıklarını da belirterek “Burada, Osmanlı periyodundan kalan ve yazıları silinmiş yapıtların metinlerini tebeşirle üzerinden geçerek okunaklı hale getiriyoruz. Okuduğumuz bu metinleri belediyemizin internet sitesine yükleyip üzerlerine karekod ekleyerek araştırmacılar için bir çalışma yeri oluşturmaya çalışıyoruz. Buradaki yazılar, sanılanın bilakis Arapça ya da Farsça değildir; metinler Osmanlı Türkçesidir. Yalnızca içinde Arapça ve Farsça ögeler bulunur. Yazılanlar, periyodun günlük konuşma lisanına yakın tabirlerdir. Ortalarında 1170’li yıllara ilişkin eserler de bulunuyor” dedi.