Trabzon’da taşınmaz kültür varlığı olarak tescilli toplam 210 cami bulunurken, bu camilerden 40’ı kent merkezindeki Ortahisar ilçesinde yer alıyor. En fazla tescilli camiye sahip ilçe 20 cami ile Sürmene olurken, kent genelindeki tescilli camilerin 94’ü vakıf cami statüsünde bulunuyor.
Trabzon’daki Türk-İslam eserleri arasında en eski cami ise 1470 yılında inşa edilen ve günümüzde Bahçecik Mahallesi’nde bulunan İçkale Camii olarak öne çıkıyor. Tescilli camilerden mülkiyeti Vakıflar’a ait olanların büyük bölümü restorasyon çalışmalarıyla korunurken, diğer camiler ise daha çok yerel imkânlar doğrultusunda yaşatılmaya çalışılıyor. Yüzyılın başlarında yapılan Gülbahar Hatun Camii ile İskender Paşa Camii, kentin en anıtsal ve en eski Türk-İslam eserleri arasında yer alıyor. Osmanlı Devleti’nin önemli padişahlarından Yavuz Sultan Selim’in annesi adına 1514 yılında yaptırdığı Gülbahar Hatun Camii ile Trabzon’da uzun yıllar valilik yaparak şehrin imarına büyük katkılar sağlayan İskender Paşa’nın yaptırdığı İskender Paşa Camii, Trabzon’un en önemli Osmanlı mirasları arasında kabul ediliyor.
Kentteki bazı tescilli camiler ise kiliseden camiye dönüştürülen yapılardan oluşuyor. Bunların başında 10. yüzyılda inşa edilen Ortahisar Büyük Fatih Camii ile 13. yüzyılda yapılan Yeni Cuma Camii geliyor. Bu yapıların önemi, Fatih Sultan Mehmet’in 1461 yılında Trabzon’u fethetmesinin ardından camiye dönüştürülmüş olmalarından kaynaklanıyor. Yine 13. yüzyılda inşa edilip 16. yüzyılda camiye çevrilen Ayasofya, 1916’daki Rus işgali sırasında karargâh, hastane ve depo olarak kullanıldı. 1964 yılında müze haline getirilen yapı, 2013 yılından itibaren vakfiyesine uygun şekilde yeniden cami olarak hizmet vermeye başladı.
Trabzon’daki en tezyinatlı ve sanatsal camilerin önemli bir bölümü ise 19. yüzyılda yöre mimarisine uygun olarak inşa edilen ahşap işlemeli camilerden oluşuyor. Kent merkezinden çok kırsal alanlarda yoğunlaşan bu camiler bakımından Sürmene, Çaykara, Of, Dernekpazarı, Araklı ve Akçaabat ilçeleri öne çıkıyor. Yerel imkânlarla halk tarafından yaptırılan ahşap camilerde özellikle harim kapıları, mahfil katları, tavan göbekleri, mihrap, minber ve vaaz kürsüleri adeta birer sanat eseri niteliği taşıyor. Araklı-Turnalı; Arsin-Atayurt; Çaykara Taşören, Taşkıran, Filak, Kabataş ve Akdoğan; Dernekpazarı Güney, Kondu, Günebakan ve Taşçılar; Hayrat-Dereyurt; Sürmene Kuşluca ve Karacakaya ile Of Bölümlü Mithatpaşa camileri, Trabzon’un önemli ahşap tezyinatlı Vakıf camileri arasında yer alıyor.
Trabzon’da bulunan yaklaşık 100 vakıf camisinin günümüze sağlam ve özgün biçimde ulaşmasında ise yürütülen kapsamlı restorasyon çalışmaları ile toplumda yerleşmiş vakıf bilincinin önemli rol oynadığı vurgulanıyor.