“Su kaybını azaltmaya yönelik düzenlemeler gerçekleştirmeyi hedefliyoruz”

Konuya ilişkin açıklamalarda bulunan Prof. Dr. Musa Kavas, domates üretiminde kuraklığın en önemli risklerden biri olduğunu belirtti. Kavas, “Domates üretimini etkileyen birçok faktör var. Bunlardan en önemlisi kuraklık. Son yıllarda küresel ısınmayla birlikte yağış rejiminde büyük değişiklikler meydana geldi. Ülkemizde de son yıllarda yağışların azalması nedeniyle bitkisel üretimde düşüşler yaşanıyor. Özellikle açık arazide domates üretimi yapıldığında, üretim büyük ölçüde yağışa bağımlı olduğu için kurak dönemlerde önemli verim kayıpları görülüyor. Domates her ne kadar sulanabilen bir bitki olsa da doğal yağışlara bağlılık gösterdiğinden, kuraklık üretim açısından en önemli faktörlerden biridir. Laboratuvarımızda şu anda genom düzenleme projeleri yürütüyoruz. Doktora öğrencimin çalışmasında, domateste var olan bazı genleri iyileştirmeye yönelik düzenlemeler yapıyoruz. CRISPR olarak adlandırılan genom düzenleme tekniğini kullanıyoruz. Buradaki temel amacımız, domatesin suyu daha verimli kullanabilmesini ve topraktan daha fazla su alabilmesini sağlamak. Bu doğrultuda hem kök yapısında değişiklikler yapmayı hem de yapraklardan su kaybını azaltmaya yönelik düzenlemeler gerçekleştirmeyi hedefliyoruz. Daha önce yaptığımız bazı çalışmalarda başarılı sonuçlar elde ettik. Farklı genlerde yaptığımız değişikliklerle özellikle kök sayısının artırılmasının domatesi kuraklığa daha dayanıklı hale getirdiğini gördük. Ana hedefimiz, strese maruz kalsa bile tolerans gösterebilen ve üretimde düşüş yaşanmayan bir domates geliştirmek” dedi.

Araştırmayı yapan Pakistanlı OMÜ doktora öğrencisi Momna Mehmood, “Bu proje başarılı olursa domateste çok yeni bir şey olacak. Literatür için çok önemli bir katkı sağlayacak” diye konuştu.

’’Antibiyotik direnci küresel krizdir’’

Rektörlük Konferans Salonu’nda düzenlenen söyleşide Londra Kingston Üniversitesinden Prof. Dr. Mouhamad Khoder, BARÜ Fen Fakültesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümünden Dr. Öğr. Üyesi Mustafa Nakipoğlu ile BARÜ Merkezî Araştırma Laboratuvarı Müdürü Prof. Dr. Cem Burak Yıldız konuşmacı olarak yer aldı.

Etkinliğin açılışında konuşan BARÜ Rektörü Prof. Dr. Ahmet Akkaya, antibiyotik direncinin günümüzde küresel bir sağlık tehdidi hâline geldiğini vurgulayarak ’’Antibiyotikler, basit bir enfeksiyonun ölümcül olduğu dönemleri geride bırakmamızı sağlamış, modern tıbbın temel taşlarından biri olmuştur. Ancak günümüzde Dünya Sağlık Örgütünün de vurguladığı gibi antibiyotik direnci, bir sağlık sorunu olmasının yanı sıra farklı boyutları olan küresel bir krizdir. Bu konuda farkındalığın artırılması için üniversitelere ve bilim insanlarına büyük sorumluluk düşmektedir” dedi.

BARÜ Merkezî Araştırma Laboratuvarı Müdürü Prof. Dr. Yıldız, söyleşide antibiyotiklerin atık sularda bulunması ve bakterilerin bu maddelere karşı direnç kazanmasının oluşturabilecek problemlere değinileceğini aktardı.

’’Hayvan çiftliklerinde çok yüksek dozda kullanılıyor’’

Türkiye’nin antibiyotik tüketiminde OECD ülkeleri arasında en üst sıralarda olduğunu söyleyen Dr. Öğr. Üyesi Nakipoğlu, Türkiye’deki antibiyotik kullanımın en yaygın olduğu yerlerin ise hayvan çiftlikleri olduğunu kaydetti. Nakipoğlu, “Antimikrobiyal direnç mikroorganizmaların üzerine etki edecek şekilde tasarlanmış ilaçlara karşı direnç geliştirme olgusudur. Dolayısıyla 20-30 yıl önce belli bir dozda kullanılan antibiyotikler, bugün veya yakın bir gelecekte aynı dozda etki etmeyecektir. Akut bir şekilde ortaya çıkan dirençli bakteriler, insanların hastaneye yatış sürelerini uzattığı gibi hatta ölüme varan sonuçlara yol açabilir. Antibiyotikler özellikle hayvan çiftliklerinde kapalı ortamlarda yetiştirilme süreçlerinde çok yüksek dozlarda kullanılıyor. Evlerimizde, hastanelerimizde kullandığımız antibiyotikten daha fazlasını hayvan çiftliklerinde kullanıyoruz. İster büyükbaş, ister küçükbaş olsun, isterse kanatlı hayvan yetiştirilen tesislerde olsun. Bu kapalı ortamlarda yetiştirilme süreçlerinde çok yüksek dozlarda antibiyotik tüketiliyor’’ dedi.

Su kaynaklarını tehdit ediyor

Bakteriyel direncin yayılması konusunda uyarılarına devam eden Dr. Öğretim Üyesi Nakipoğlu, ‘’Antibiyotikler tamamen sindirilmeden dışarı atıldığı için bunlar yüzey sularında zamanla birikiyor. Burada dikkat çekilmesi gereken atık su arıtma tesisleri. Atık su arıtma tesislerinin yeterliliği kritik bir öneme sahip. Antibiyotik direnç genlerinin aktarımın türler arasında gerçekleştiğini tespit ettik. Özellikle Kızılırmak üzerinde bir çalışmamız olmuştu. Oradan aldığımız su örneklerinden izole ettiğimiz bakterilerde, bu direnç genlerinin türler arasında da aktarıldığını tespit etmiştik’’ şeklinde konuştu.

Mustafa Nakipoğlu, gerçekleştirdiği sunumda Ekonomik İşbirliği Ve Kalkınma Örgütü (OECD)’nin değerlendirmede yeterli önlemlerin alınmaması durumunda Türkiye’de tüm enfeksiyonlar içerisinde dirençli enfeksiyonların oranın 2035 yılında yüzde 40 oranına çıkarak, tüm ülkeler arasında Türkiye’nin Hindistan’dan sonra ikinci sıraya yerleşeceğinin tahmin edildiğini de ifade etti.

Atık sular antibiyotikten arındırılacak

Ülke genelinde yapılan antibiyotik farkındalığını arttırmaya yönelik çalışmalar gerçekleştiğini de hatırlatan Dr. Nakipoğlu, Bartın Üniversitesi ile İngiltere’deki Kingston Üniversitesi’nin sularda biriken antibiyotik kalıntılarının önüne geçebilmek amacıyla çalışma yürütüldüğünü de aktardı.

Nakipoğlu, ‘’Projede antibiyotik kalıntılarının yüzey sularında birikmesinin önüne geçmek için özel antibiyotik giderim sistemleri geliştirmek istiyoruz. Böylece Londra Kingston Üniversitesi iş birliğiyle hem sağlık hem çevre odaklı bir yaklaşım ortaya koyuyoruz” diye konuştu.

Londra Kingston Üniversitesinden Prof. Dr. Mouhamad Khoder ise su ortamındaki antibiyotik kalıntılarını gidermeyi hedefleyen “Antibiyotiklerin Biyolojik ve Çevresel Ortamlardan Uzaklaştırılması Yoluyla Antimikrobiyal Direncin Ele Alınması” başlıklı proje hakkındaki sunumunda yürütülen çalışmaları kapsamlı bir şekilde anlattı.

“Anadolu genetik çeşitlilik açısından zengin”

Ata eserlerinin yok olduğunu lisana getiren Gerçekcioğlu, Türkiye’nin dünya üzerindeki beş gen merkezinden üçüne konut sahipliği yapan Anadolu coğrafyasının genetik çeşitlilik açısından büyük bir zenginliğe sahip olduğunu vurguladı. Bu zenginliğin yüzde 80’inin çeşitli nedenlerle tahrip edildiğini söyleyen Gerçekçioğlu, “Ata tohumlar ve yöresel isimlendirdiğimiz dünya kadar meyvelerimiz heder edildi. Ülkemiz dünyanın en varlıklı genetik kaynağına sahip coğrafyalardan bir tanesidir” diye konuştu.

Gerçekçioğlu, yerli meyve tiplerinin yine tarıma kazandırılmasının ehemmiyetine işaret ederek, “Bunları biz tekrar tarıma kazandırabilirsek ilaçsız ve gübresiz üretim yüzde yüz olur. Bir algıyla biz bunları yok ettik. Uyanıp bunları tekrar tarıma kazandırırsak hiç meyve bulamamaktansa varsın 150 gram meyve üretebilelim” açıklamasında bulundu.

“Kaçak avcılık yapanları ihbar edin”

Programda konuşan Gümüşhane Valisi Aydın Baruş, kırmızı benekli alabalıkların doğal habitatta büyüyerek varlığını sürdürebildiğini belirterek, bilinçsiz ve yasak avcılığın önlenmesi gerektiğini vurguladı. Vali Baruş, “Bu bıraktığımız yavrular doğal habitat içerisinde varlıklarını sürdürerek değerli büyüklüklere ulaşıyor. Ve bu büyüklüğe ulaştığı takdirde de varlığını devam ettirme talihi daha fazla artıyor. Bilinçsiz avcılıktan uzak durmamız lazım. Yani derelerde bir ekip ekipmanlar kullanarak balıkları katletmek, toplu avcılık yapmak bunlar yasak yollar. Yalnızca olta balıkçılığına müsaade veriliyor. Olta balıkçılığında da yalnızca ferdî muhtaçlığımız için bunlara müsaade veriliyor. Onun dışında ticari bir emelle bunu yapmak yasak. Biz istiyoruz ki derelerimiz daima kırmızı benekli alabalıklarla dolsun. Lakin bunu yapmamız için de vatandaşlarımızın şuurlu olması lazım. Kaçak avcılık yapanlara, bu halde yasak avlanma adabı uygulayanlara lütfen 112 Acil Davet Merkezi’ne, jandarmaya ihbar etsinler. Tabiat Müdafaa Ulusal Parklar Müdürlüğü’müze ihbar etsinler. Gerekli müdahaleleri yapacağız. Tabiatımızı hoş bir biçimde korursak buradaki endemik hayatta canlı bir halde varlığını devam ettirecektir” dedi.

Öte yandan Tabiat Müdafaa ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen proje kapsamında, Gümüşhane genelinde Çit, Dağdibi ve Balahor derelerinden alınan anaç balıklar kullanılarak yavru üretimi gerçekleştiriliyor. Üretilen kırmızı benekli alabalıklar tekrar bu derelere salınarak doğal döngü destekleniyor. 2012-2023 yılları ortasında kent genelinde toplam 332 bin adet kırmızı benekli alabalık tabiata bırakılırken, 2024 yılında 30 bin adet, 2025 yılı için ise 20 bin adet balığın tabiata salınması planlanıyor.

Hangi kanser tiplerinde tesirli oluyor

Yapılan araştırmalara nazaran yeni kuşak ilaçların birçok kanser çeşidinde umut verici sonuçlar ortaya çıkardığını söyleyen Eşbah, “Meme kanseri, akciğer kanseri, kolon kanseri, malign melanom, böbrek kanseri başta olmak üzere pek çok kanser cinsinde immünoterapi ve maksatlı tedaviler üzere yeni kuşak ilaçlar kullanılmaktadır” tabirlerinde bulundu.

Yeni kuşak ilaçların avantajları

Geleneksel kanser tedavisi ve yeni kuşak ilaçlarla yapılan tedavi ortasında karşılaştırma yapan Eşbah, “Geleneksel kanser tedavileri, ekseriyetle kemoterapi ve radyoterapi üzere tümör hücrelerini yok etmeye yönelik geniş spektrumlu yaklaşımlar içerirken, yeni kuşak ilaçlar daha amaca yönelik ve şahsileştirilmiş tedaviler sunar. Avantajları ortasında, yeni jenerasyon ilaçların tümörlerin moleküler yapılarına has düzenekleri hedefleyerek sağlıklı hücrelere ziyan verme ihtimalinin azaltması, yan tesirlerin minimuma indirilmesi ve tedavi aktifliğinin artması bulunur. Ayrıyeten, immünoterapiler üzere prosedürler bağışıklık sistemini güçlendirerek daha uzun vadeli ve kalıcı karşılıklar elde etmeyi sağlar. Dezavantajlarına bakıldığında ise, bu tedavilerin geliştirilmesi ve uygulanmasının hayli maliyetli olması, kimi teknolojilerin şimdi geniş kitlelere ulaşamaması ve spesifik mutasyonlara odaklandığı için her hasta için uygun olmama ihtimali öne çıkar. Lakin, daima gelişen teknolojiler bu dezavantajların vakitle azalmasını sağlamaktadır” dedi.

“Yeni jenerasyon uygulamalarla çalışıyoruz”

Hastanede uygulanan yeni kuşak tedaviler hakkında da bilgiler veren Prof. Dr. Onur Eşbah, “Kanser tedavisi multidisipliner yaklaşımı gerektirir. Mediklal onkolojinin yanında radyoloji, cerrahi, patoloji üzere pek çok ana branş hastanemizde teşhis evresinde ve tedavinin planlanmasında rol almaktadır. Onkoloji Ünitemizde yeni kuşak tedaviler, immünoterapi ve maksada yönelik tedaviler (Sağlık Bakanlığımızca onaylanmış) verilebilmektedir. Hem klasik ilaçlarımız hem de yeni kuşak ilaçlar robotik ilaç hazırlama aygıtı ile daha hassas ve inançlı bir formda hazırlanmaktadır. Hastanemiz, 2024 yılında yaklaşık 750 bin hastaya sıhhat hizmeti sunmuş olup, kanser tanısı almış hastaların takip ve tedavilerinin planlandığı Günübirlik Onkoloji Ünitesi’nde yaklaşık 20 bin hasta tedavi edilmiştir.

Bu gelişmeler, Düzce Üniversitesi Hastanesi’nin kanser teşhis ve tedavisinde yeni teknolojilere ahenk sağlama konusundaki kararlılığını ve bölge halkına sunduğu sıhhat hizmetlerinin kalitesini göstermektedir” tabirlerine yer verdi.

“Yeni kuşak tedaviler uyguluyoruz”

Düzce Üniversitesi Onkoloji Bilim Kolu olarak kanser tedavisindeki yeni gelişmeleri yakından takip ettiklerinin altını çizen Eşbah, “Onkoloji ünitemizde yeni jenerasyon tedaviler, immünoterapi ve gayeye yönelik tedavileri uygun hastalarımıza uygulamaktayız. Halkımızın emin ellerde olduğunu vurgulayarak, büyük kentlerde şifa aramalarına gerek olmadığını, kendi memleketlerinde bu hizmetlerin verilebildiğini bilmelerini isterim” diyerek açıklamalarını sonlandırdı.

“Gen bankası oluşturmak istiyoruz”

“Bütün kenevir genotiplerinin gen bankasını oluşturmak istiyoruz” diyen Prof. Dr. Aytaç şunları söyledi:

“Bizim için kıymetli olan üniversitemiz bünyesinde dünyadaki bütün kenevir genotiplerinin gen bankasını oluşturmaktır. Gen bankasını geliştirme çalışmamız var. Burada asıl gayemiz genetik varyasyon oluşturmaktır. Bugün dünyada esmeri, sarısı, beyazı her türlü insan var. Kenevirinde her türlü genetiğini bulunduran genotipleri elde etmek istiyoruz. Kısa boyludan uzun boyluya, kollu olandan kolsuz olana , tohumu iri olandan küçük olana üzere mümkün olduğunca farklı varyasyonlar oluşturmak istiyoruz.”

“Gen bankası oluşturmak istiyoruz”

“Bütün kenevir genotiplerinin gen bankasını oluşturmak istiyoruz” diyen Prof. Dr. Aytaç şunları söyledi:

“Bizim için değerli olan üniversitemiz bünyesinde dünyadaki bütün kenevir genotiplerinin gen bankasını oluşturmaktır. Gen bankasını geliştirme çalışmamız var. Burada asıl maksadımız genetik varyasyon oluşturmaktır. Bugün dünyada esmeri, sarısı, beyazı her türlü insan var. Kenevirinde her türlü genetiğini bulunduran genotipleri elde etmek istiyoruz. Kısa boyludan uzun boyluya, kollu olandan kolsuz olana , tohumu iri olandan küçük olana üzere mümkün olduğunca farklı varyasyonlar oluşturmak istiyoruz.”

“Bütün stratejileri bir araya getirebilirsek domates bitkilerinin kuraklığa toleranslı hale gelmesini sağlayacağız”

Projeyle ilgili bilgi veren Doç. Dr. Musa Kavas, “Bu projemizde kuraklığa toleranslı domatesler geliştirmeye çalışıyoruz. Bunu gerçekleştirmek için Crispr/Cas9 teknolojisi kullanarak domates genomunda yer alan 4 tane geni susturmaya çalışacağız. Normalde bu genler çalıştığı zaman 2 fonksiyonları var. Birincisi, bu genler gelişmekte olan domateslerin kök sayısını ya da kök uzunluğunu azaltmaktadır. Eğer kullandığımız bu genom düzenleme teknolojisi yardımıyla bu genleri susturabilirsek, çalışamaz duruma getirirsek elde edeceğimiz genom düzenlenmiş domates bitkilerinin daha büyük köklere sahip olmasını ve topraktan daha fazla su kullanımına sahip olmasını istiyoruz. Sonuç olarak kuraklığa toleranslı domatesler geliştirmiş olacağız. Diğer 2 gen ise su kaybını artırabilme potansiyeli bulunan genler. Eğer biz bu genleri başarı ile susturabilirsek, stoma sayısı verimi düşürmeden azaltılacak ve daha kalın bir kütikül tabakasını oluşturularak su kaybı minimize edilecektir. Eğer bu bütün stratejileri bir araya getirebilirsek, aynı anda hem lateral kök sayısı arttırılacak hem de su kaybı azaltılacak. Böylece, elde edeceğimiz domates bitkilerinin kuraklığa toleranslı hale gelmesini sağlayacağız. Hepimiz biliyoruz, son yıllarda küresel ısınma problemi ile karşı karşıyayız. Tarımsal üretim küresel ısınmadan büyük ölçüde etkileniyor. Dolayısıyla bizim gelecek 10-20 yılda daha az su kullanan, bu az su kullanma kapasitesine sahip olmakla birlikte aynı verimi elde edebileceğimiz çeşitlerin geliştirmesini ihtiyaç duymaktayız. Biz bunu domateste çalışıyoruz ama tabii ki, hem ülkemizde hem de dünya da bu teknikler kullanılarak farklı bitkiler geliştirebilir. Crispr/Cas9 tekniği ile bitkilerin genomları düzenlenebilmekte ve çalışan genler susturularak, çalışmayan genler ise daha iyi çalıştırılarak, yeni bitkiler geliştirilebilmektedir” dedi.

“Domates zararlıları ile mücadele”

Ayrıca domates zararlıları ile ilgili proje yürüttüklerini söyleyen Dr. Kavas, “TÜBİTAK projesi çerçevesinde çalışmalarımızı yürütüyoruz. Bu projelerde Crispr/Cas9 teknolojisini kullanarak domates bitkisinde genom düzenleme yapmaya çalışıyoruz. Bu çerçevede yürüttüğümüz 3 TÜBİTAK projemiz bulunmaktadır. İlk projemizde çok önemli bir domates zararlısı olan Kök-ur nematoduna karşı toleranslı domates geliştirmeye çalışıyoruz. Crispr/Cas9 teknoloji kullanarak domates genomunda bulunan farklı genlerin ifadesini arttırmaya çalıştık. Şu anda kısmen başarılıyız. Projemiz halen devam etmektedir. 2. Projemizde ise domates güvesi dediğimiz bir zararlı var. Buna karşı domates bitkisini dirençli hale getirmeye çalışıyoruz. Bunu başarabilmek için, domatesin yapraklarında bulunan ve trikom adı verilen dikensi yapıları arttırmaya, aynı zamanda da kütikül tabakasını kalınlaştırmaya çalışıyoruz. Bunu da yine Crispr olarak adlandırılan bir genom düzenleme tekniğiyle yapmaya çalışıyoruz. Burada farklı bir Crispr teknolojisi kullanıyoruz. Normalde Crispr teknolojisi insanlarda, hayvanlarda, farklı canlılarda var olan genleri modifiye etmeye yarayan bir araçtır. Elimizde bir moleküler makas var. Bu makasla bir gen bölgesini kesiyoruz. Daha sonra bitki orayı tamir etmeye çalışıyor. Bu şekilde çalışan bir geni susturuyoruz ya da az çalışan bir geni daha fazla çalıştırmaya çalışıyoruz. Bu teknoloji aslında 2020 yılında Nobel ödülü ile ödüllendirilmiş bir teknolojidir. Hayatımızda farklı bir yere gelmiş bir teknolojiden bahsediyoruz. Bu teknoloji bütün canlılarda var olan herhangi bir genin düzeltilmesinde ya da o genin daha fazla çalıştırılmasında kullanılabilir. Dolayısıyla biz bu ikinci projemizde var olan domates genlerini daha fazla çalıştırmaya çalışıyoruz” diye konuştu.

“Bu çalışmanın bir aşamasında aşılı domates fidesi üretim gerçekleştireceğiz”

Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Ahmet Balkaya ise “Dünyada son yıllarda en güncel uygulamalardan bir tanesi de aşılı fide üretim teknolojisidir. Gerek iklim değişikleri gerekse de toprak kökenli hastalık ve zararlılar artmasına çözüm olarak organik ve geleneksel olarak aşılı fide domatesi yaygın olarak kullanılan önemli yöntemlerden bir tanesidir. Bu çalışmanın bir aşamasında aşılı domates fidesi üretimi gerçekleştirerek projenin diğer aşamalarında bitki üretimi gerçekleştireceğiz” şeklinde konuştu.

“Antibiyotiğinin yetmediği alanlarda alternatif çözüm faj terapisidir”
Antibiyotiğinin yetmediği alanlarda alternatif çözüm yoluna başvurulacağını belirten Karaoğlu, “Bununla ilgili aslında dünya antibiyotiklerin keşfinden bu denli gelişiminden önceki yıllarda 1940’lar dan 1975-1985 yılları arasında özellikle Rusya’da Faj terapi uygulanıyordu. Ancak hayatımıza antibiyotiklerin girmesiyle bu çalışmalar kısıtlanmıştır. Antibiyotikler keşfedilmiş olmasına rağmen direnç gelişimiyle karşı karşıyadır. Bizde bütün dünyada olduğu kadar yüzde 5 civarında hastamızı alt solunum yolu enfeksiyonlarla kaybetmekteyiz. Bunları özellikle alternatif olabilecek yöntemdir Faj terapisi. Bu yöntemle ilgili çalışmaları başlatmak amacıyla bu projeyi dizayn ettik. Ancak streptokoklar hakkında ülkemizde ilk yapılan çalışma olacaktır. Eğer bu çalışma tamamlandıktan sonra evimizde özellikle boğaz enfeksiyonunda ilaca alerjisi olabilen çocuklar için alternatif bir seçeneğimiz olabilecek mi sorusundan yola çıktık. Umarım olumlu sonuçlar alırız. Tabi ki Faj izolatlarımız var ancak bunun çalışmayla bir an önce kullanılabilir hale dönüştürmek daha sonraki aşamalarda daha büyük projeler de uygulama safhasına geçirmeyi hedefliyoruz. Özellikle antibiyotiğin kullanamadığımız durumlarda antibiyotiğinin yetmediği alanlarda alternatif çözüm faj terapisidir” şeklinde konuştu. (İHA)